هوش مصنوعی در بیست و نهمین نمایشگاه بین‌المللی الکامپ دیگر صرفاً یکی از موضوعات حاضر در میان ده‌ها حوزه فناوری نیست. این فناوری امسال در مرکز توجه نمایشگاه قرار گرفته و حتی شعار محوری الکامپ ۲۹ نیز در کنار امنیت دیجیتال و آینده ایران قرار گرفته است. حضور بیش از ۳۵۰ مشارکت‌کننده در ۱۴ سالن و اختصاص بخشی ویژه به هوش مصنوعی، نشان می‌دهد که هوش مصنوعی به یکی از مهم ترین محورهای صنعت فناوری ایران تبدیل شده است.
اما افزایش حضور هوش مصنوعی در الکامپ ۲۹ به تنهایی نمی‌تواند تصویری دقیق از وضعیت این فناوری در بازار ایران ارائه کند. پرسش مهم تر این است که آنچه امسال در نمایشگاه دیده می‌شود، تا چه اندازه از مرحله معرفی فناوری عبور کرده و به محصول، خدمت و کسب و کار واقعی تبدیل شده است. آیا شرکت‌ها صرفاً تلاش کرده‌اند خود را با موج جهانی هوش مصنوعی همراه نشان دهند یا نشانه هایی از شکل‌گیری بازار واقعی نیز دیده می‌شود؟
الکامپ ۲۹ از این نظر اهمیت دارد که هوش مصنوعی در آن فقط در غرفه‌های شرکت‌های تخصصی دیده نمی‌شود و به‌تدریج در حال ورود به حوزه‌های مختلف فناوری و کسب‌وکار است. همین تغییر، شرایط امسال را برای بررسی جایگاه واقعی هوش مصنوعی در صنعت فناوری ایران مهم تر کرده است
هوش مصنوعی دیگر یک موضوع فرعی نیست
در الکامپ ۲۹، هوش مصنوعی را نمی‌توان به چند شرکت تخصصی یا چند محصول مشخص محدود کرد. شرکت‌های فعال در حوزه‌های مختلف تلاش کرده‌اند بخشی از محصولات و خدمات خود را با این فناوری پیوند دهند و در کنار آن، مجموعه‌ای از شرکت‌های تخصصی نیز محصولات و پلتفرم‌های خود را در این حوزه معرفی کرده‌اند. پوشش‌های منتشرشده از نمایشگاه نیز از حضور گسترده شرکت‌های فعال در هوش مصنوعی و معرفی محصولات و سرویس‌های مختلف در این حوزه خبر می‌دهند. این اتفاق از نظر بازار اهمیت زیادی دارد. وقتی هوش مصنوعی از یک حوزه تخصصی به قابلیتی تبدیل می‌شود که شرکت‌های نرم‌افزاری، خدمات دیجیتال، مالی، تبلیغاتی، ابری و سایر کسب و کارهای فناوری نیز از آن استفاده می‌کنند، نشان می‌دهد AI در حال تبدیل‌شدن به بخشی از زیرساخت رقابت در صنعت فناوری است. در واقع، شرکت‌ها دیگر فقط نمی‌پرسند که آیا باید وارد حوزه هوش مصنوعی شوند یا نه؛ مسئله این است که این فناوری را در کدام بخش از محصول یا فرایند خود به کار بگیرند
از معرفی فناوری تا حل یک مسئله واقعی
یکی از تفاوت‌های مهم الکامپ ۲۹ با تصویری که از حضور هوش مصنوعی در نمایشگاه‌های سال‌های گذشته وجود داشت، افزایش تلاش شرکت‌ها برای پیوند دادن این فناوری با کاربردهای واقعی بود. در نمایشگاه نمونه‌هایی دیده شد که هوش مصنوعی را در حوزه‌هایی مانند اتوماسیون، خدمات سازمانی، تحلیل داده، بازاریابی و تولید محتوا به کار گرفته بودند. در برنامه‌های جانبی نمایشگاه نیز موضوعاتی مانند کاربرد هوش مصنوعی در اتوماسیون صنایع و ابزارهای اتوماسیون مبتنی بر هوش مصنوعی مورد توجه قرار گرفت. این رویکرد نشان می‌دهد بخشی از بازار در تلاش است از معرفی صرف فناوری فاصله بگیرد و هوش مصنوعی را به یک مسئله مشخص در کسب‌وکار متصل کند. در چنین شرایطی، اهمیت یک راهکار هوش مصنوعی صرفاً به استفاده از این فناوری محدود نمی‌شود؛ بلکه باید دید این فناوری در عمل چه مسئله‌ای را حل می‌کند و آیا می‌تواند یک فرایند را بهتر، سریع‌تر یا کم‌هزینه‌تر از روش‌های قبلی انجام دهد. از این منظر، آنچه در الکامپ ۲۹ اهمیت دارد، صرفاً افزایش تعداد محصولات و خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی نیست، بلکه میزان تبدیل این فناوری به ابزارهایی است که بتوانند برای کسب‌وکارها ارزش واقعی ایجاد کنند
هر محصولی ، الزاماً یک محصول هوش مصنوعی نیست
افزایش استفاده از عبارت «هوش مصنوعی» در معرفی محصولات، یک پرسش مهم دیگر ایجاد می‌کند. در الکامپ ۲۹ نیز مانند بسیاری از رویدادهای فناوری در جهان، مرز میان محصول واقعاً مبتنی بر هوش مصنوع و محصولی که تنها یک قابلیت هوش مصنوعی به آن اضافه شده، همیشه روشن نیست. یک شرکت ممکن است از این فناوری برای تولید محتوا استفاده کند، شرکت دیگری از یک مدل آماده برای پاسخ گویی به مشتری بهره ببرد و مجموعه‌ای دیگر محصولی را ارائه دهد که هوش مصنوعی بخش اصلی ارزش پیشنهادی آن است. قرار دادن همه این موارد در یک دسته، تصویر دقیقی از بازار ارائه نمی‌دهد. به همین دلیل، ارزیابی وضعیت هوش مصنوعی در الکامپ ۲۹ نباید بر اساس تعداد شرکت‌هایی باشد که از هوش مصنوعی صحبت می‌کنند. معیار مهم‌تر این است که این فناوری چه میزان در هسته محصول قرار گرفته و آیا برای مشتری ارزش مستقلی ایجاد می‌کند یا نه
حرکت از چت بات به سمت انجام کار
یکی از تغییرات مهمی که در فضای فعلی هوش مصنوعی دیده می‌شود، حرکت از چت‌بات‌های ساده به سمت دستیارها و عامل‌های هوشمند است. این تغییر در الکامپ ۲۹ نیز اهمیت پیدا کرده است؛ زیرا بخشی از محصولات معرفی‌شده تلاش دارند هوش مصنوعی را از سطح پاسخ گویی به سمت انجام بخشی از فرایندهای کاری ببرند. این تفاوت ساده اما مهم است. چت‌بات عمدتاً به پرسش کاربر پاسخ می‌دهد، اما یک عامل هوشمند می‌تواند اطلاعات را دریافت کند، آن را پردازش کند و بخشی از یک فرایند را انجام دهد. هرچه این مسیر در محصولات ایرانی جدی‌تر شود، هوش مصنوعی از یک ابزار جانبی به بخشی از عملیات کسب و کار تبدیل خواهد شد. حضور راهکارهایی با محوریت اتوماسیون مبتنی بر هوش مصنوعی در برنامه‌های تخصصی الکامپ نیز نشان می‌دهد که توجه بازار به این مرحله از کاربرد هوش مصنوعی در حال افزایش است
مسئله اصلی همچنان بازار است
با وجود افزایش تعداد محصولات و کاربردهای هوش مصنوعی، یکی از مهم ترین پرسش‌ها همچنان بدون پاسخ قطعی باقی می‌ماند: این محصولات قرار است در چه بازاری و برای چه مشتریانی استفاده شوند؟ فناوری به تنهایی نمی‌تواند یک کسب و کار موفق ایجاد کند. یک محصول واقعی باید علاوه بر عملکرد فنی، مشتری مشخص، مسئله مشخص، مدل درآمدی و امکان توسعه بازار داشته باشد. از همین منظر، الکامپ ۲۹ را می‌توان نوعی آزمون برای بازار هوش مصنوعی ایران دانست. شرکت‌ها اکنون فرصت دارند نشان دهند که آیا محصول آنها صرفاً برای نمایش فناوری ساخته شده یا می‌تواند در یک سازمان، صنعت یا فرایند واقعی مورد استفاده قرار گیرد. این مسئله به‌خصوص برای استارتاپ‌ها اهمیت دارد. افزایش تعداد تیم‌های فعال در این حوزه اتفاق مثبتی است، اما تعداد بیشتر شرکت‌ها به تنهایی به معنی بزرگ تر شدن بازار نیست. در نهایت، شرکت‌هایی باقی خواهند ماند که بتوانند میان فناوری، نیاز مشتری و مدل کسب و کار ارتباط برقرار کنند
یک سال بعد، سؤال‌ها تغییر کرده‌اند
در الکامپ ۲۸ یکی از پرسش‌های جدی درباره هوش مصنوعی، فاصله میان موج جهانی و شکل‌گیری کسب و کارهای پایدار در ایران بود. آن زمان بسیاری از شرکت‌ها تازه در حال آزمایش این فناوری بودند و نگرانی درباره تکراری بودن محصولات، شناخت محدود بازار و نبود مدل‌های روشن کسب و کار مطرح بود. امسال اما شرایط تا حدی متفاوت است. هوش مصنوعی دیگر یک فناوری ناشناخته نیست و شرکت‌های بیشتری آن را وارد محصولات و فرایندهای خود کرده‌اند. به همین دلیل، پرسش اصلی نیز تغییر کرده است. اکنون دیگر صرف حضور هوش مصنوعی در یک محصول اهمیت ندارد؛ سؤال این است که این حضور تا چه اندازه عمیق و مؤثر است. به بیان دیگر، اگر در سال گذشته مسئله اصلی ورود به حوزه هوش مصنوعی بود، امسال مسئله مهم تر نحوه استفاده از هوش مصنوعی است. این تغییر شاید مهم‌ترین نشانه‌ای باشد که از الکامپ ۲۹ می‌توان دریافت
زیرساخت؛ بخش کمتر دیده‌شده ماجرا
هوش مصنوعی فقط به مدل و نرم‌افزار محدود نمی‌شود. توسعه کاربردهای جدی به زیرساخت پردازشی، داده، خدمات ابری، شبکه و امنیت نیاز دارد و الکامپ ۲۹ نیز همزمان شاهد حضور مجموعه‌هایی در این حوزه‌ها بوده است.برای مثال، حضور شرکت‌هایی که هوش مصنوعی را در کنار زیرساخت، امنیت و خدمات فناوری ارائه می‌کنند، نشان می‌دهد بازار به تدریج در حال درک این واقعیت است که توسعه هوش مصنوعی بدون زیرساخت مناسب امکان‌پذیر نیست. در کنار آن، حضور ده‌ها شرکت فناور و دانش‌بنیان در پاویون پارک فناوری اطلاعات و ارتباطات نیز نشان‌دهنده گسترده‌تر شدن زنجیره فناوری حاضر در نمایشگاه است. از این منظر، آینده هوش مصنوعی در ایران فقط در شرکت‌هایی که دستیار یا ابزار هوشمند می‌سازند تعیین نمی‌شود. زیرساخت پردازشی، داده و امنیت نیز بخش مهمی از این آینده را شکل خواهند داد
الکامپ ۲۹ چه تصویری از هوش مصنوعی در ایران ارائه می‌دهد؟
الکامپ ۲۹ نشان می‌دهد هوش مصنوعی در صنعت فناوری ایران دیگر یک موج موقتی و محدود به چند شرکت تخصصی نیست. هوش مصنوعی وارد محصولات و خدمات متنوع تری شده، شرکت‌های بیشتری در حال استفاده از آن هستند و حتی موضوعاتی مانند اتوماسیون صنعتی و کاربرد سازمانی آن نیز در برنامه‌های نمایشگاه مطرح شده است با این حال، افزایش حضور هوش مصنوعی را نباید با بلوغ بازار اشتباه گرفت. بخشی از محصولات هنوز در مرحله معرفی و توسعه قرار دارند، بخشی بر استفاده از فناوری‌های موجود تکیه می‌کنند و برای برخی دیگر هنوز مشخص نیست که مزیت رقابتی و بازار پایدار آنها دقیقاً کجاست. در نتیجه، الکامپ ۲۹ بیش از آنکه پایان مسیر بلوغ باشد، تصویری از بازاری ارائه می‌کند که در حال عبور از مرحله آزمایش و هیجان اولیه و نزدیک‌شدن به مرحله کاربرد واقعی است. در چنین شرایطی، برنده آینده الزاماً شرکتی نیست که بیشترین استفاده را از عبارت «هوش مصنوعی» در معرفی خود داشته باشد. برنده شرکتی است که بتواند هوش مصنوعی را به یک مسئله واقعی متصل کند، برای آن مشتری پیدا کند و از آن ارزش اقتصادی پایدار بسازد. الکامپ ۲۹ از این منظر اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد هوش مصنوعی در ایران دیگر موضوعی برای آینده دور نیست. این فناوری وارد محصولات، خدمات و تصمیم‌های کسب‌وکارها شده است. اما مرحله بعدی دشوارتر خواهد بود: عبور از داشتن هوش مصنوعی به ساختن مزیت رقابتی با هوش مصنوعی
